Từ lâu điện ảnh là một loại hình nghệ thuật/giải trí thu hút sự quan tâm đặc biệt của báo chí trong nước. Mặc dù vậy, phê bình điện ảnh, hay gọi một cách ít hàn lâm hơn: điểm phim, lại là một thể loại còn xa lạ. Đa số những bài ‘giới thiệu phim’ là sự lặp lại (có lựa chọn) thông cáo báo chí của đơn vị phát hành. Những bài viết có chất lượng chủ yếu xuất hiện trên blog cá nhân hoặc forum về điện ảnh, chuyên nghiệp về nội dung nhưng thiếu tính chính thống và hạn chế về đối tượng độc giả.
Bởi vậy người viết đã khá ngạc nhiên khi thấy trên VietNamNet ngày 12/4/2009 xuất hiện một bài điểm phim, không những vậy còn là bài điểm một bộ phim nghệ thuật hiếm hoi được công chiếu ở Việt Nam: Đông Tà Tây Độc bản Redux của đạo diễn Vương Gia Vệ. Có điều nỗi ngạc nhiên ấy đã nhanh chóng trở thành tiếc nuối sau khi đọc hết bài viết của tác giả Thanh Chung.
Sự tiếc nuối này một phần đến từ thông tin gần nửa khán giả bỏ về khi phim chiếu được nửa chừng. Nếu sự lạnh nhạt của khán giả đối với một bộ phim khó xem như Đông Tà Tây Độc là điều có thể dự đoán, thì bài báo lại là một bất ngờ, đẩy nỗi tiếc nuối ấy lên một bậc.
- Sắc vàng đặc trưng của Ashes of Time redux
Trước hết bài viết làm độc giả ngạc nhiên với dòng subhead khá thiếu thiện chí: Phim vắng khách vẫn ‘tái bản’. Hình như theo tác giả chỉ những phim ăn khách mới ‘xứng đáng’ tái bản. Nếu vậy, bộ phim kinh điển Metropolis, cũng vắng khách khi ra đời, hẳn không hề đáng được phục chế chút nào.
Tác giả đã cập nhật khá nhiều chi tiết bên lề bộ phim, đúng có, sai có (một ví dụ: Đông Tà Tây Độc không hề đoạt giải Sư tử vàng), tiếc là nó không giúp gì nhiều cho việc hiểu và đánh giá tác phẩm. Bài viết có câu: ‘khán giả châu Âu và châu Mỹ đều hồi hộp muốn biết một bộ phim chắc là phải rất hay mới bỏ ra nhiều kinh phí như thế để tái bản.’ Đông Tà Tây Độc ra đời đã lâu, hay (hoặc dở) thế nào, rất nhiều người ĐÃ xem, ĐÃ biết. Nếu chưa, thì các giải thưởng tác giả đã liệt kê có thể là bảo chứng. Phục dựng có thể sửa đổi, nhưng không thể cho ra một tác phẩm hoàn toàn khác để khán giả hồi hộp ‘xem có hay không’ được. Đấy là chưa kể tới lỗi ngữ pháp khá vụng về trong câu văn này.
Từ đầu đến cuối, tác giả luôn nhấn mạnh Đông Tà Tây Độc là phim kiếm hiệp thực thụ. Với người chưa xem, chưa biết gì về bộ phim, phát ngôn như thế là điều dễ hiểu. Nhưng với người đã tìm hiểu (để viết bài), đã xem phim, nhận định này có phần quá vội vàng và ấu trĩ.
Xét theo genre (thể loại), gọi đây là phim kiếm hiệp không có gì sai: có đấm đá (chữ của tác giả), lại dựa trên tiểu thuyết Kim Dung. Kỳ thực không phải vậy. Ai đã xem phim Vương Gia Vệ, hẳn sẽ nhận ra, bất chấp sự khác biệt về thể loại và bối cảnh, phim của ông rất nhất quán về chủ đề. Từ Hoa dạng niên hoa (drama, bối cảnh Hong Kong thập kỷ 60), tới 2046 (viễn tưởng, bối cảnh tương lai giả định), đến My blueberry nights (road movie, bối cảnh nước Mỹ hiện đại), đề tài luôn là nỗi nhớ, ký ức, sự khắc khoải.
Và Đông Tà Tây Độc cũng không là ngoại lệ, bởi đạo diễn chỉ mượn thể loại kiếm hiệp và tiểu thuyết Kim Dung để truyền tải ý tưởng của mình. Những cảnh võ thuật trong phim, bởi thế rất ít và không hề ấn tượng nếu xét theo tiêu chí phim kiếm hiệp. Rất dễ hiểu, vì võ thuật không phải là yếu tố quan trọng nhất, dù những cảnh quay này không phải là không có dụng ý. Trong khi những đoạn đối thoại được quay cận cảnh, mượt mà, bố cục ánh sáng kỹ lưỡng, thì những cảnh giao đấu lại chậm và nhòe, nhằm làm nổi bật sự tương phản giữa thế giới nội tâm phức tạp của nhân vật và thế giới giang hồ đầy máu me chém giết.
Tác giả tiếp tục làm người đọc bất ngờ khi chê hình ảnh phim ‘mờ nhạt, xám xịt.’ Thú vị thay, Golden Osella (mà tác giả nhầm với Sư tử vàng) lại là giải BGK ở Venice dành cho nhà quay phim, Christopher Doyle (người quay Anh hùng!). Nhân vật thì bị chê là ‘nhếch nhác, rách nát, nghèo nàn chẳng hợp với dòng phim kiếm hiệp kiểu mới của Trung Quốc gần đây.’ Có lẽ tác giả quên mất rằng đây là bản redux của một phim từ năm 1994, và redux không phải là remake. Hơn nữa phim kiếm hiệp có hai trường phái: mỹ hóa như Anh hùng, Ngọa hổ tàng long và hiện thực như Thất kiếm, Đao. Có lẽ nào trang phục phải lộng lẫy như Hoàng kim giáp mới là phim hay?
Kế đó tác giả than phiền rằng không biết nhân vật của Lưu Gia Linh là ai, cứ ‘xoẹt đi xoẹt lại’ tới cuối phim mới biết là vợ của hiệp sĩ mù, như ‘thách đố sự nhẫn nại của khán giả.’ Điện ảnh có rất nhiều cách để kể chuyện – thời gian tuyến tính, hồi tưởng, truyện trong truyện, đồng hiện, v.v… tất cả đều có nét đặc sắc và dụng ý riêng. Không lẽ khi nhân vật xuất hiện phải kèm mấy dòng giới thiệu tiểu sử, nói rõ quan hệ nhân thân mới là đúng cách? Và ‘xoẹt đi xoẹt lại’, không lẽ lại là thứ ngôn ngữ chính thống của báo chí?
Bộ phim bị chê là kết cấu chắp vá, rời rạc, khó hiểu. Thực tế, đây không hề là sự tập hợp của nhiều câu chuyện nửa chừng như tác giả tưởng. Tất cả xoay quanh một mình nhân vật Âu Dương Phong. Những nhân vật khác đến rồi đi, mỗi người chia sẻ một mảnh đời với anh ta, để anh ta từ đó soi lại chính mình. Thay vì bám sát người dẫn chuyện thì tác giả lại muốn đi theo những nhân vật phụ, vậy thì sao mà bộ phim lại không trở nên chắp vá rời rạc cho được?
Như đã nói, thể loại kiếm hiệp và nguyên tác Kim Dung chỉ là cái nền cho đạo diễn tung hoành với sức sáng tạo của mình. Tờ New York Times nhận định, ‘đây là bộ phim mà ông đã rũ bỏ thể loại và xa rời cái tầm thường của cốt truyện chính thống để tìm đến sự trừu tượng, vẻ đẹp, và nghệ thuật hình ảnh.’ Tiếc thay những sáng tạo và đột phá này lại trở thành những khuyết điểm tầm thường trong mắt tác giả, người đã xem bộ phim với hai cái ‘bắt’: bắt phim phải là kiếm hiệp xịn, phải đấm đá, hoành tráng; bắt nhân vật phải giống hệt trong truyện, Âu Dương Phong phải hung ác, Hồng Thất Công phải ra dáng bang chủ Cái Bang tương lai.
Trong khi báo chí không ngừng lên tiếng về chất lượng nghệ thuật thấp kém của phim nội, thì thật đáng buồn khi một phim nghệ thuật nước ngoài hiếm hoi chiếu ở Việt Nam lại bị một nhà báo bình luận đầy cảm tính như thế. Đáng ra trước khi chê tác giả nên cố gắng tìm hiểu vì sao bộ phim lại được ngần ấy giải thưởng, vì sao nó lại được đánh giá cao như vậy. Và nếu có chê, thì cũng phải có cách tiếp cận hợp lý, lập luận rõ ràng, với một hiểu biết tối thiểu về điện ảnh.
Như đã nói, Đông Tà Tây Độc là một phim khó xem. Ai cũng có quyền không thích, và có quyền chê. Ngay trong giới phê bình, không phải ai cũng tung hô Đông Tà Tây Độc. Nhưng đem những nhận xét ngây ngô cảm tính để phủ nhận giá trị của một tác phẩm nghệ thuật lại là điều tối kỵ. Nhất là khi sự phủ nhận này đến từ một phóng viên văn hóa đứng ở vị trí giới thiệu và định hướng cho độc giả. Một câu hỏi nữa đặt ra là vai trò của biên tập viên ở đâu khi để một bài viết nhiều khiếm khuyết như vậy được xuất bản. Bài báo này có thể là ngoại lệ về mức độ cẩu thả, nhưng sự thiếu chuyên nghiệp khi viết về điện ảnh ở Việt Nam thì có lẽ đã thành thông lệ.
_________________
(*) Bài điểm phim này được xuất bản trên VietNamNet từ ngày 12/4/2009, mà đến hôm nay (23/4) bài phản hồi mới xuất hiện thì cũng là khá muộn, tính thời sự đã mất đi khá nhiều. Tuy nhiên đây là điều bất khả kháng, rất mong độc giả lượng thứ. Bài viết hoàn thành từ 13/4 và được gửi cho VietNamNet với tinh thần góp ý. Tuy nhiên, từ đó đến nay VietNamNet không hề có hồi âm. Người viết đã liên hệ với một số báo khác, nhưng đều nhận được sự từ chối vì nội dung nhạy cảm. Âu cũng là một thông lệ của làng báo Việt Nam.
Bài viết được đăng lên filmcriticvn nhân dịp Đông Tà Tây Độc ra mắt tại Hà Nội (24/4).
