Từ lâu điện ảnh là một loại hình nghệ thuật/giải trí thu hút sự quan tâm đặc biệt của báo chí trong nước. Mặc dù vậy, phê bình điện ảnh, hay gọi một cách ít hàn lâm hơn: điểm phim, lại là một thể loại còn xa lạ. Đa số những bài ‘giới thiệu phim’ là sự lặp lại (có lựa chọn) thông cáo báo chí của đơn vị phát hành. Những bài viết có chất lượng chủ yếu xuất hiện trên blog cá nhân hoặc forum về điện ảnh, chuyên nghiệp về nội dung nhưng thiếu tính chính thống và hạn chế về đối tượng độc giả.
Bởi vậy người viết đã khá ngạc nhiên khi thấy trên VietNamNet ngày 12/4/2009 xuất hiện một bài điểm phim, không những vậy còn là bài điểm một bộ phim nghệ thuật hiếm hoi được công chiếu ở Việt Nam: Đông Tà Tây Độc bản Redux của đạo diễn Vương Gia Vệ. Có điều nỗi ngạc nhiên ấy đã nhanh chóng trở thành tiếc nuối sau khi đọc hết bài viết của tác giả Thanh Chung.
Sự tiếc nuối này một phần đến từ thông tin gần nửa khán giả bỏ về khi phim chiếu được nửa chừng. Nếu sự lạnh nhạt của khán giả đối với một bộ phim khó xem như Đông Tà Tây Độc là điều có thể dự đoán, thì bài báo lại là một bất ngờ, đẩy nỗi tiếc nuối ấy lên một bậc.
- Sắc vàng đặc trưng của Ashes of Time redux
Trước hết bài viết làm độc giả ngạc nhiên với dòng subhead khá thiếu thiện chí: Phim vắng khách vẫn ‘tái bản’. Hình như theo tác giả chỉ những phim ăn khách mới ‘xứng đáng’ tái bản. Nếu vậy, bộ phim kinh điển Metropolis, cũng vắng khách khi ra đời, hẳn không hề đáng được phục chế chút nào.
Tác giả đã cập nhật khá nhiều chi tiết bên lề bộ phim, đúng có, sai có (một ví dụ: Đông Tà Tây Độc không hề đoạt giải Sư tử vàng), tiếc là nó không giúp gì nhiều cho việc hiểu và đánh giá tác phẩm. Bài viết có câu: ‘khán giả châu Âu và châu Mỹ đều hồi hộp muốn biết một bộ phim chắc là phải rất hay mới bỏ ra nhiều kinh phí như thế để tái bản.’ Đông Tà Tây Độc ra đời đã lâu, hay (hoặc dở) thế nào, rất nhiều người ĐÃ xem, ĐÃ biết. Nếu chưa, thì các giải thưởng tác giả đã liệt kê có thể là bảo chứng. Phục dựng có thể sửa đổi, nhưng không thể cho ra một tác phẩm hoàn toàn khác để khán giả hồi hộp ‘xem có hay không’ được. Đấy là chưa kể tới lỗi ngữ pháp khá vụng về trong câu văn này.
Từ đầu đến cuối, tác giả luôn nhấn mạnh Đông Tà Tây Độc là phim kiếm hiệp thực thụ. Với người chưa xem, chưa biết gì về bộ phim, phát ngôn như thế là điều dễ hiểu. Nhưng với người đã tìm hiểu (để viết bài), đã xem phim, nhận định này có phần quá vội vàng và ấu trĩ.
Xét theo genre (thể loại), gọi đây là phim kiếm hiệp không có gì sai: có đấm đá (chữ của tác giả), lại dựa trên tiểu thuyết Kim Dung. Kỳ thực không phải vậy. Ai đã xem phim Vương Gia Vệ, hẳn sẽ nhận ra, bất chấp sự khác biệt về thể loại và bối cảnh, phim của ông rất nhất quán về chủ đề. Từ Hoa dạng niên hoa (drama, bối cảnh Hong Kong thập kỷ 60), tới 2046 (viễn tưởng, bối cảnh tương lai giả định), đến My blueberry nights (road movie, bối cảnh nước Mỹ hiện đại), đề tài luôn là nỗi nhớ, ký ức, sự khắc khoải.
Và Đông Tà Tây Độc cũng không là ngoại lệ, bởi đạo diễn chỉ mượn thể loại kiếm hiệp và tiểu thuyết Kim Dung để truyền tải ý tưởng của mình. Những cảnh võ thuật trong phim, bởi thế rất ít và không hề ấn tượng nếu xét theo tiêu chí phim kiếm hiệp. Rất dễ hiểu, vì võ thuật không phải là yếu tố quan trọng nhất, dù những cảnh quay này không phải là không có dụng ý. Trong khi những đoạn đối thoại được quay cận cảnh, mượt mà, bố cục ánh sáng kỹ lưỡng, thì những cảnh giao đấu lại chậm và nhòe, nhằm làm nổi bật sự tương phản giữa thế giới nội tâm phức tạp của nhân vật và thế giới giang hồ đầy máu me chém giết.
Tác giả tiếp tục làm người đọc bất ngờ khi chê hình ảnh phim ‘mờ nhạt, xám xịt.’ Thú vị thay, Golden Osella (mà tác giả nhầm với Sư tử vàng) lại là giải BGK ở Venice dành cho nhà quay phim, Christopher Doyle (người quay Anh hùng!). Nhân vật thì bị chê là ‘nhếch nhác, rách nát, nghèo nàn chẳng hợp với dòng phim kiếm hiệp kiểu mới của Trung Quốc gần đây.’ Có lẽ tác giả quên mất rằng đây là bản redux của một phim từ năm 1994, và redux không phải là remake. Hơn nữa phim kiếm hiệp có hai trường phái: mỹ hóa như Anh hùng, Ngọa hổ tàng long và hiện thực như Thất kiếm, Đao. Có lẽ nào trang phục phải lộng lẫy như Hoàng kim giáp mới là phim hay?
Kế đó tác giả than phiền rằng không biết nhân vật của Lưu Gia Linh là ai, cứ ‘xoẹt đi xoẹt lại’ tới cuối phim mới biết là vợ của hiệp sĩ mù, như ‘thách đố sự nhẫn nại của khán giả.’ Điện ảnh có rất nhiều cách để kể chuyện – thời gian tuyến tính, hồi tưởng, truyện trong truyện, đồng hiện, v.v… tất cả đều có nét đặc sắc và dụng ý riêng. Không lẽ khi nhân vật xuất hiện phải kèm mấy dòng giới thiệu tiểu sử, nói rõ quan hệ nhân thân mới là đúng cách? Và ‘xoẹt đi xoẹt lại’, không lẽ lại là thứ ngôn ngữ chính thống của báo chí?
Bộ phim bị chê là kết cấu chắp vá, rời rạc, khó hiểu. Thực tế, đây không hề là sự tập hợp của nhiều câu chuyện nửa chừng như tác giả tưởng. Tất cả xoay quanh một mình nhân vật Âu Dương Phong. Những nhân vật khác đến rồi đi, mỗi người chia sẻ một mảnh đời với anh ta, để anh ta từ đó soi lại chính mình. Thay vì bám sát người dẫn chuyện thì tác giả lại muốn đi theo những nhân vật phụ, vậy thì sao mà bộ phim lại không trở nên chắp vá rời rạc cho được?
Như đã nói, thể loại kiếm hiệp và nguyên tác Kim Dung chỉ là cái nền cho đạo diễn tung hoành với sức sáng tạo của mình. Tờ New York Times nhận định, ‘đây là bộ phim mà ông đã rũ bỏ thể loại và xa rời cái tầm thường của cốt truyện chính thống để tìm đến sự trừu tượng, vẻ đẹp, và nghệ thuật hình ảnh.’ Tiếc thay những sáng tạo và đột phá này lại trở thành những khuyết điểm tầm thường trong mắt tác giả, người đã xem bộ phim với hai cái ‘bắt’: bắt phim phải là kiếm hiệp xịn, phải đấm đá, hoành tráng; bắt nhân vật phải giống hệt trong truyện, Âu Dương Phong phải hung ác, Hồng Thất Công phải ra dáng bang chủ Cái Bang tương lai.
Trong khi báo chí không ngừng lên tiếng về chất lượng nghệ thuật thấp kém của phim nội, thì thật đáng buồn khi một phim nghệ thuật nước ngoài hiếm hoi chiếu ở Việt Nam lại bị một nhà báo bình luận đầy cảm tính như thế. Đáng ra trước khi chê tác giả nên cố gắng tìm hiểu vì sao bộ phim lại được ngần ấy giải thưởng, vì sao nó lại được đánh giá cao như vậy. Và nếu có chê, thì cũng phải có cách tiếp cận hợp lý, lập luận rõ ràng, với một hiểu biết tối thiểu về điện ảnh.
Như đã nói, Đông Tà Tây Độc là một phim khó xem. Ai cũng có quyền không thích, và có quyền chê. Ngay trong giới phê bình, không phải ai cũng tung hô Đông Tà Tây Độc. Nhưng đem những nhận xét ngây ngô cảm tính để phủ nhận giá trị của một tác phẩm nghệ thuật lại là điều tối kỵ. Nhất là khi sự phủ nhận này đến từ một phóng viên văn hóa đứng ở vị trí giới thiệu và định hướng cho độc giả. Một câu hỏi nữa đặt ra là vai trò của biên tập viên ở đâu khi để một bài viết nhiều khiếm khuyết như vậy được xuất bản. Bài báo này có thể là ngoại lệ về mức độ cẩu thả, nhưng sự thiếu chuyên nghiệp khi viết về điện ảnh ở Việt Nam thì có lẽ đã thành thông lệ.
_________________
(*) Bài điểm phim này được xuất bản trên VietNamNet từ ngày 12/4/2009, mà đến hôm nay (23/4) bài phản hồi mới xuất hiện thì cũng là khá muộn, tính thời sự đã mất đi khá nhiều. Tuy nhiên đây là điều bất khả kháng, rất mong độc giả lượng thứ. Bài viết hoàn thành từ 13/4 và được gửi cho VietNamNet với tinh thần góp ý. Tuy nhiên, từ đó đến nay VietNamNet không hề có hồi âm. Người viết đã liên hệ với một số báo khác, nhưng đều nhận được sự từ chối vì nội dung nhạy cảm. Âu cũng là một thông lệ của làng báo Việt Nam.
Bài viết được đăng lên filmcriticvn nhân dịp Đông Tà Tây Độc ra mắt tại Hà Nội (24/4).
phuongcobain
23/04/2009 at 4:11 PM
Bài viết nói lên nỗi lòng của bao nhiêu người.
R W O
23/04/2009 at 9:33 PM
Haha, 2009 đúng là năm của màu vàng.
Vietnamnet từ lau vẫn vậy, đọc riết rồi quen, thi thoảng có mấy cái review trái chiều cũng vui ra trò.
La larme
23/04/2009 at 11:21 PM
Chẳng có gì đáng ngạc nhiên!
Moonie Mun
24/04/2009 at 5:58 PM
Trái thì trái, nhưng phải viết cho nó hợp lý. Chứ nói càn vậy ai chả nói được.
Sirius Star
25/04/2009 at 4:32 AM
Cool, chờ bài này đến bây giờ
)
nguyenlananh
26/04/2009 at 2:17 PM
ủa sao ko đăng danh người viết bài mà chỉ để là TPDmovie thế a? đọc là biết bài này ko thể đăng lên vietnamnet khi tính công kích của nó quá cao như vậy. Vietnamnet không thể vừa bán khiên vừa bán giáo. các báo khác cũng không thể đăng bài này nếu không muốn một cuộc bút chiến giữa các báo với nhau. Nên chăng, để phục vị “Đông tà tây độc” bản mới trong mắt những khán giả đã lỡ đọc bài review trên vietnamnet, tác giả bài phản bác này hãy viết 1 bài review khác, mang tính xây dựng, chứ không phải 1 bài đậm tính công kích như trên. Những bài phân tích mang bài báo khác ra để đánh giá người viết và tờ báo đã đăng tải như thế, chỉ nên đăng ở những forum như thế này, cho dù có phân tích đúng, hay , và chuẩn xác.
tpdmovie
26/04/2009 at 8:47 PM
TPDMovie cũng như những account khác, đều chỉ là account thôi mà bạn.
VietNamNet không muốn đăng bài này là điều dễ hiểu, nhưng đến một dòng trả lời độc giả cũng không có thì hơi đáng thất vọng. Còn việc báo khác từ chối cũng hơi đáng buồn, vì nó chứng tỏ rằng thứ “văn hóa phản biện” mà báo chí Việt Nam vẫn rao giảng chỉ là hữu danh vô thực khi sự phản biện ấy nhằm vào chính nhà báo. Tôi không nghĩ rằng bài báo này sẽ gây ra một cuộc bút chiến nếu nó được đăng. Bút chiến chỉ xảy ra khi vấn đề chưa ngã ngũ. Còn cái kém cỏi của bài báo trên VNN là không thể phủ nhận hay bào chữa. Hệ quả, nếu có, chỉ là sự mất lòng giữa hai tờ báo với nhau mà thôi.
Bạn cho rằng bài viết này nặng tính công kích, nhưng tôi lại nghĩ khác. Đôi khi công kích chính là cách xây dựng tốt nhất. Sự công kích ấy không phải vì riêng bộ phim này, mà là vì điện ảnh nói chung, để từ nay những bài viết bừa bãi như thế không thể xuất hiện trên mặt báo nữa.
Vừa rồi có việc Đan Lê kiện và yêu cầu báo Nông nghiệp vì đăng clip sex và gán cho mình. Tôi thấy bản chất của sự việc này cũng không khác gì. Nếu bài review của TC chê bộ phim trên cơ sở khoa học, tôi sẵn sang phản hồi. Nhưng thực tế đây không thể gọi là review, mà là một sự sỉ nhục (defamation) đối với nghệ thuật. Tiếc rằng nghệ thuật không phải là một cá nhân nào cụ thể nên ai cũng có thể sỉ nhục tùy ý mà không phải xin lỗi.
Dĩ hòa vi quý thì cũng quý thật bạn ạ. Nhưng có những cái dĩ hòa vi quý không giải quyết được gì đâu. Mà cũng có lẽ vì bạn chưa yêu một bộ phim nào đến thế.
người ít hiểu điện ảnh
28/04/2009 at 12:24 AM
Bạn viết bài này có lý lắm!
VWC
28/04/2009 at 3:56 AM
Bài viết rất tốt với lời lẽ chừng mực và thuyết phục. Xin cám ơn tác giả!
Siriusstar
28/04/2009 at 11:55 AM
Chắc cũng kiềm chế lắm rồi
). Nếu mà không đăng báo được thì đăng blog và đăng forum. Dù sao đó cũng là những kênh đối trọng với báo mà.
thantrongtuananh
28/04/2009 at 12:24 PM
sao bạn ko thử gửi bài này cho kênh 14
nguyenlananh
30/04/2009 at 10:59 PM
- Tôi nghĩ bài này sẽ được đăng nếu môi trường báo chí của chúng ta là ở Mỹ. (tôi cũng ko ở Mỹ, nhưng tôi “nghe nói” ở đó tự do báo chí hoàn toàn khác ở VN)
- Tôi không muốn đề cập tới tình yêu phim của tôi ở những comment này.
- Bạn và mọi người đều biết tính tự do, minh bạch, tính “chiến đấu”…. ở VN còn yếu, và bạn muốn tiếng nói của mình về bộ phim được lắng nghe. vậy nên chăng hãy tìm 1 cách phù hợp để tiếng nói của bạn được lắng nghe? để ko bị reject thẳng cánh như thế? Nhập gia tùy tục, tôi nghĩ những bài có tính công kích và phản biện cao luôn hấp dẫn, cực kỳ hấp dẫn (cá nhân tôi cũng rất thích) tuy nhiên nó không phù hợp với môi trường báo chí vốn rất rụt rè ở nước ta.
- Tôi nghĩ, nên đặt mục tiêu cụ thể, và vì mục tiêu mà viết. ví dụ, mục tiêu của bài viết là lấy lại vị thế của DTTD trong mắt khán giả (chỉ ví dụ thế thôi nhé) thì chắc chắn bạn sẽ viết khác, và khả năng được đăng sẽ cao hơn. khi ấy mục tiêu đã đạt được. còn bài viết trên, ở phương diện của vietnamnet, sẽ thấy bị bôi nhọ, bị sỷ nhục ví dụ “Nhưng với người đã tìm hiểu (để viết bài), đã xem phim, nhận định này có phần quá vội vàng và ấu trĩ.” “nhưng sự thiếu chuyên nghiệp khi viết về điện ảnh ở Việt Nam thì có lẽ đã thành thông lệ.” “Một câu hỏi nữa đặt ra là vai trò của biên tập viên ở đâu khi để một bài viết nhiều khiếm khuyết như vậy được xuất bản”
–> bài này không được đăng là lẽ tất nhiên
- Tôi nghĩ, với hiểu biết và khả năng lập luận của bạn, bạn hoàn toàn có thể viết 1 bài phản biện mà khả năng được đăng cao hơn nhiều, và đạt mục đích “phê bình phim”, chỉ cần bạn ít cảm tính hơn, ít cay cú hơn đối với bài viết trên VNN
tpdmovie
01/05/2009 at 8:45 AM
- Nếu môi trường báo chí của ta giống như ở Mỹ thì những bài viết như vậy đã không thể xuất hiện trên mặt báo.
- Tôi không lạ gì báo chí VN, việc bài không được đăng cũng là điều tôi dự kiến. Nhưng đây cũng là một phép thử tôi muốn làm. Tính minh bạch ở VN kém, nhưng lại khác nhau tùy lĩnh vực, và văn hóa đã có sự thông thoáng nhất định. Ngay ở lĩnh vực tự do tương đối này mà ai cũng ‘nhập gia tùy tục’ một cách tiêu cực, nghĩa là né tránh vấn đề, thì tôi nghĩ chẳng bao giờ có được sự thay đổi.
- Tôi không chỉ viết một bài về Đông Tà Tây Độc, và bài bình phim của tôi cũng đã đăng báo rồi. Nhưng tôi coi đây là hai việc khác nhau. Nếu bài của TC có cơ sở khoa học, thì tôi sẵn sàng phản hồi như bạn nói, đưa ra một cách nhìn khác (alternative perspective), để khán giả có quyền lựa chọn. Nhưng vấn đề ở đây rất khác. Có một bức tranh bị bôi bẩn không ra gì. Bạn khuyên tôi chép lại để người ta biết đâu là cái đẹp thực sự. Question: Nếu có mười kẻ như thế thì sao? Bạn bắt tôi vẽ mười bức chăng? Chưa kể không phải ai cũng được xem cả hai để so sánh. Sorry, but you can’t defame art, get paid for it, and just walk away. Cái tôi công kích là thái độ của báo chí, và bài viết này là để những bài viết như thế không xuất hiện nữa, chứ không phải chỉ để đòi lại công đạo cho một Đông Tà Tây Độc. Có thể nó không được đăng tải, nhưng cái dư âm của nó ở VNN, theo tôi được biết, thì không hề nhỏ. Như vậy cũng không thể nói là nó chưa đạt mục đích.
- Bài viết này tuy thông điệp không dễ nghe, nhưng ngôn ngữ khá chừng mực, như bạn VWC ở trên đã thừa nhận. Tôi đứng ở vị thế bề trên mà viết, nên không hề có sự cay cú ở đây. Tôi không hiểu vì sao bạn lại cho rằng VNN cảm thấy bị bôi nhọ, sỉ nhục khi đọc bài này. Nó chỉ có thể là bôi nhọ và sỉ nhục nếu tôi viết sai, vu cáo họ. Đối tượng duy nhất sẽ cảm thấy bị bôi nhọ và sỉ nhục trong việc này, nếu có, thì hẳn phải là Vương Gia Vệ chứ không thể là VNN hay tác giả TC.
@thantrongtuananh: Kênh 14 tôi nghĩ là không phù hợp lắm bạn ạ.
phanxine
01/05/2009 at 9:43 AM
thử gửi báo TT xem sao?
phanxine
01/05/2009 at 9:43 AM
Ngoài ra cho tui copy post bên blog
tpdmovie
02/05/2009 at 12:39 PM
@PXN: Gửi bây giờ không biết có muộn quá không. Nếu có thể thì anh gửi giúp xem sao. Anh cứ copy đi.
Kurt
02/05/2009 at 7:38 PM
Tôi thấy bạn LanAnh cứ mở tay ra gõ thế này thế nọ thì làm sao không được đăng ở VietnamNet rồi chỗ này chỗ khác? Comment rất nước đôi, mình đoán mò thôi nhé, người nhà của VietnamNet hả? Nếu chẳng phải, thì bạn bỏ quá cho nhé. Hihi.
Còn bạn ạ, có họa dở hơi mới nghĩ rằng gửi bài này cho VietnamNet rồi thì VietnamNet sẽ đăng. Mới có mấy lá thư phản hồi nho nhỏ xinh xinh vừa đủ dùng mà VietnamNet cũng im ỉm, có phúc âm hồi đáp gì đâu (hay là không dám phúc âm, không đủ trình để hồi đáp?), huống chi là một bài viết thế này?
Bạn ạ, thời buổi này được đăng bài trên VietnamNet nói riêng và báo chí nói chung ấy, cũng chẳng chứng tỏ được gì nhiều đâu mà. Chẹp chẹp!
Vi
06/05/2009 at 12:54 PM
Bai viet hay qua. Thich lam!