Một đôi nam nữ ngơ ngẩn đứng trước một dãy poster màu sắc rực rỡ bên dưới có dòng chữ “Phim đang chiếu.” Một em bé níu tay mẹ, tròn mắt nhìn chiếc ngai vàng bằng bìa to như thật của bộ phim đình đám The Chronicles of Narnia: Prince Caspian. Ba năm trở lại đây, bộ mặt của thị trường điện ảnh Việt Nam với tư cách một ngành công nghiệp giải trí đã hoàn toàn thay đổi, nhờ sự ra đời của các cụm rạp chiếu phim hiện đại – các cineplex.
Cineplex, cách gọi tắt của cinema complex – cụm tổ hợp rạp chiếu phim liên hoàn, là một thuật ngữ khá mới mẻ trong lịch sử điện ảnh. Để hiểu một cách tường tận về cuộc cách mạng mà cineplex đã khởi xướng ở Việt Nam cũng như trên thế giới, chúng ta hãy ngược dòng lịch sử nửa thế kỷ để làm quen với người đã khai sinh ra mô hình và thuật ngữ cineplex.
MegaStar Hà Nội – cineplex đầu tiên ở Việt Nam
Câu chuyện bắt đầu vào năm 1957 với một nhà kinh doanh người Canada có tên Nathan Taylor. Sau khi mua lại một rạp chiếu phim ở Ottawa năm 1938, Taylor chia tòa nhà làm hai, rạp lớn chuyên chiếu phim ăn khách, còn rạp nhỏ dành cho phim nghệ thuật, hoạt động hoàn toàn độc lập. Đúng lúc Taylor đang trình chiếu Witness for the Prosecution của Alfred Hitchcock thì bộ phim bom tấn Bridge on the River Kwai của David Lean được phát hành. Không muốn mất bộ phim mới vào tay đối thủ cạnh tranh, Taylor quyết định chuyển Witness sang rạp nhỏ và chiếu phim mới ở rạp lớn, hình thành mô hình rạp đôi đầu tiên trên thế giới. “Ngày ấy không ai nghĩ tới chuyện đem hai bộ phim ra chiếu ở cùng một địa điểm,” Taylor kể lại. “Đó là một thành công rực rỡ.” Hai rạp cùng một chỗ tốt đã như vậy, hẳn ba rạp sẽ còn tốt hơn? Taylor tiếp tục xây cụm ba rạp, cụm bốn rạp, rồi năm rạp. Nhưng phải đợi hai mươi năm sau, tầm nhìn của Taylor mới thành hiện thực khi cụm cineplex đầu tiên trên thế giới với 18 phòng chiếu ra đời ở Toronto, ghi danh mình vào sách Kỷ lục Guinness. Cineplex trở nên phổ biến vào thập kỷ 90 và đây được coi là lần tái cấu trúc lớn thứ ba của không gian điện ảnh (lần thứ nhất là sự ra đời của phim câm, lần thứ hai là đợt cải tạo đưa âm thanh vào phòng chiếu).
Tuy nhiên, cineplex của Taylor vào những năm 70 vẫn còn rất khác so với những gì chúng ta được biết qua các cụm rạp của MegaStar, Galaxy, và Lotte ở Hà Nội hay Sài Gòn. Ngày nay một cineplex hiện đại buộc phải hội tụ đầy đủ ba yếu tố: (1) nhiều phim mới; (2) hệ thống hình ảnh, âm thanh chất lượng cao; (3) các dịch vụ đi kèm phong phú. Mục đích của cineplex là đem đến cho khán giả một trải nghiệm thật sự thoải mái và tiện nghi, không giới hạn ở bản thân bộ phim, nghĩa là những gì diễn ra trên màn ảnh. Mọi thứ ở cineplex ngày nay – từ những hành lang treo đầy poster khổ lớn, những đại sảnh lấp lánh ánh đèn neon đủ sắc màu, tất cả đều hướng đến một mục đích chung là đem lại cho khán giả cảm giác thích thú và khuyến khích họ tận hưởng.
Chỉ trong vài năm ngắn ngủi, sự xuất hiện của cineplex đã dần dần thay đổi thói quen thưởng thức điện ảnh của người Việt Nam, ít nhất là ở hai thành phố lớn là Hà Nội và Sài Gòn. Cùng với sự đi lên của đời sống, người dân thành phố, đặc biệt là giới trẻ, bắt đầu đòi hỏi cao hơn mỗi khi đi xem rạp. Họ không còn bằng lòng với những rạp chiếu bóng cũ kỹ, hình ảnh nhòe nhoẹt, âm thanh méo mó, ghế ngồi kém tiện nghi. Họ muốn những bộ phim bom tấn từ Hollywood, những màn hình khổng lồ và âm thanh vòm lập thể, đi kèm với từng hộp popcorn thơm phức và từng ly Coca mát lạnh. Và dĩ nhiên là không còn nạn phe vé, điều cực kỳ khó chịu nhưng lại là tất yếu đối với rạp chiếu bóng Việt Nam thời bao cấp.
Đối với họ, ra rạp giờ đây không còn thuần túy là đi xem một bộ phim cụ thể và duy nhất. Với số đầu phim dao động từ bốn đến sáu, khán giả có quyền lựa chọn phim mình sẽ xem sau khi đến rạp, một điều chỉ có ở những cineplex. Sự thoải mái đặc trưng ở cineplex đã khiến việc đối với một bộ phận khán giả có đời sống khá giả việc “xem phim gì” trở nên không quá quan trọng như trước đây, cái chính là “ra rạp” để giải trí. Xu thế này rất phổ biến ở các nước phương Tây cuối thập kỷ 80 khi mô hình cineplex được nhân rộng và đem lại thời kỳ hoàng kim cho các rạp phim, trước khi bị DVD và truyền hình cáp lấy mất một phần khán giả. Có độ trễ ba mươi năm so với thế giới, cineplex ở Việt Nam còn quá mới mẻ và bởi vậy có sức hấp dẫn mãnh liệt. Với sự ra đời của hàng loạt cụm rạp Đà Nẵng, Biên Hòa, Hải Phòng, cơ hội thưởng thức điện ảnh với điều kiện tối tân nhất đang ở trước mắt người dân những đô thị lớn.
Một đóng góp đáng kể khác của cineplex mà chúng ta không thể không nhắc tới là việc giúp khán giả Việt Nam có cơ hội tiếp cận với những bộ phim mới nhất của điện ảnh thế giới. Nếu như trước kia số đầu phim phát hành ở Việt Nam mỗi năm chỉ đếm trên đầu ngón tay, thì bây giờ phim mới được cập nhật hàng tuần, trong đó có rất nhiều phim tiếng tăm như Casino Royale, Pirates of the Caribbean, Kungfu Panda. Có rất nhiều lý do khiến mãi cho tới vài năm trở lại đây chúng ta mới có thể nhập phim nhiều và nhanh đến thế, nhưng một trong những lý do quan trọng nhất là sự xuất hiện của cineplex. Khoảng mười năm về trước khán giả gần như quay lưng lại với phim rạp, một phần vì cơ sở vật chất tồi tàn và dịch vụ yếu kém, nhưng chủ yếu là vì không có gì đáng để xem. Năm 1999 Xác ướp Ai Cập, một bộ phim chỉ vào loại khá của Hollywood, đã gây ra một cơn sốt khi được phát hành ở Việt Nam. Không có khán giả nghĩa là không có đảm bảo về doanh thu, và sẽ không một nhà phân phối nào dám mạo hiểm nhập phim để chịu lỗ ở một đất nước có thị trường quá hẹp, chỉ có dưới 100 phòng chiếu/80 triệu dân (ở Úc con số này là 2000 phòng/20 triệu), và rất ít trong số đó đạt chuẩn quốc tế. Sự ra đời của cineplex đóng vai trò quyết định không chỉ trong việc mở rộng kênh phân phối, mà còn trong việc kéo khán giả đến rạp. Vào giữa năm 2006, thời điểm khởi chiếu chậm hơn nhiều so với các nước khác, nhưng khoảng cách này đã dần được thu ngắn lại. Tình trạng quá tải rõ rệt của MegaStar Hà Nội thời gian gần đây và việc xuất hiện hàng loạt cụm rạp mới là dấu hiệu rõ ràng của sự bùng nổ về cầu của thị trường điện ảnh Việt Nam.
Đóng góp cuối cùng, nhưng cũng không kém phần quan trọng của các cineplex là mở rộng đầu ra cho phim nội địa. Có một thực tế rất khó phủ nhận là trước nay phim Việt Nam vẫn luôn bị coi là kém hấp dẫn hơn phim nước ngoài. Do vậy các rạp với ít phòng chiếu sẽ buộc phải hy sinh phim nội cho phim ngoại vì lý do lợi nhuận. Nhưng những cụm rạp với trên dưới 10 phòng thì hoàn toàn có thể dành một số phòng nhất định cho phim Việt Nam. Hơn nữa, những ưu thế của cineplex tự thân nó đã có khả năng kéo khán giả đến rạp, và không chỉ phim ngoại mà cả phim nội cũng sẽ được hưởng lợi từ điều này. Thành công của Áo lụa Hà Đông và Dòng máu anh hùng vừa qua là hai ví dụ minh chứng cho khả năng ấy. Mặc dù vị thế độc tôn của phim Hollywood sẽ khó thay đổi, nhưng sự bùng nổ của cineplex vẫn là một cơ hội thuận lợi cho các nhà sản xuất Việt Nam trong tương lai.
Kể từ khi ra đời, diện mạo của rạp chiếu phim đã không ngừng thay đổi trong cả một thế kỷ qua. Cineplex là một trong những thay đổi mang tính cách mạng, ảnh hưởng đến cách thưởng thức điện ảnh của con người trong hai thập niên trở lại đây, nhưng cineplex vẫn chưa phải là tất cả. Điện ảnh thế giới vẫn còn những mô hình mới chưa được giới thiệu ở nước ta, như rạp chuyên chiếu phim arthouse (dòng phim thiên về nghệ thuật) hay IMAX. Thời gian qua mới chỉ là khúc dạo đầu, tương lai của rạp chiếu phim Việt Nam vẫn còn đang ở phía trước, và chúng ta hãy cùng chờ xem.
