Vietnam Film Critics Community

Michael Haneke không phải là một  tên tuổi xa lạ với các liên hoan phim và giải thưởng điện ảnh uy tín. Ông từng gây tiếng vang tại LHP Cannes với những Funny Games (đề cử giải Cành cọ vàng), The Piano Teacher (giải thưởng của hội đồng giám khảo Cannes, hai giải cho diễn viên nam và nữ xuất sắc nhất), hay Caché (giải đạo diễn xuất sắc nhất của Cannes và giải thưởng phim châu Âu). Thế nhưng, bộ phim đem lại cho Haneke nhiều thành công nhất có lẽ là tác phẩm mới nhất của ông, The White Ribbon (Dải ruy băng trắng). Bộ phim giải thích căn nguyên hình thành chủ nghĩa Phát-xit này đã giành giải Cành cọ vàng của LHP Cannes 2009 và mới đây, vào ngày 17 tháng 1 năm 2010, đoạt giải Quả Cầu Vàng cho bộ phim không nói tiếng Anh xuất sắc nhất. Giới phê bình phim dự đoán, The White Ribbon là một ứng cử viên nặng ký trong cuộc đua Oscar sắp tới.

Bạo lực tràn lan

Giống như nhiều phim trước của Michael Haneke, The White Ribbon tiếp tục khai thác đề tài về cội rễ và bản chất của bạo lực. Tuy thế lần này, Haneke tỏ ra tham vọng hơn khi làm việc với một số lượng diễn viên khá lớn và triển khai các ý tưởng trên diện rộng. Bối cảnh của The White Ribbon là một ngôi làng nhỏ tại Đức, nơi hàng loạt sự cố và tai nạn nghiêm trọng liên tiếp xảy ra với người dân trước thềm Thế chiến thứ nhất.

Trong The White Ribbon, Michael Haneke mô tả sự phân tầng rõ rệt và những giá trị đạo đức chi phối một cộng đồng. Trong ngôi làng nhỏ, Nam tước thống trị về kinh tế, vì có đến một nửa dân làng làm việc cho hắn. Trong khi đó, nhà thờ gây ảnh hưởng lớn về tinh thần, với đại diện là nhân vật mục sư khắc kỷ luôn phát biểu những bài diễn văn thống thiết nhưng giả tạo.

Bạo lực và xung đột lan tràn trong The White Ribbon. Mở đầu phim là cảnh một bác sĩ bị thương vì ngựa của ông vấp phải một đoạn dây thép do ai đó chăng ra từ trước. Sau “tai nạn” trên, một loạt sự cố tồi tệ liên tiếp xảy ra: con vẹt của viên mục sư bị giết; vợ một nông dân chết do tai nạn trong xưởng cưa; một cánh đồng bắp cải bị thiêu rụi, con trai Nam tước bị đánh đập trọng thương; một cậu bé thiểu năng trí tuệ bị hành hung dã man đến mức có nguy cơ bị mù… Bên cạnh những sự kiện bí ẩn đó là hàng loạt thước phim mô tả mối quan hệ đầy xung đột và căng thẳng giữa những thành viên trong nội bộ các gia đình: một người đàn ông khước từ người tình bằng lời lẽ tàn tệ, một người phụ nữ tuyên bố bỏ chồng, một cảnh sát điều tra hét vào mặt một bé gái hòng ép buộc cô bé khai báo sự thật, những người cha mắng mỏ, đánh đập con cái, thậm chí lạm dụng con để thoả mãn nhu cầu tinh dục. Những sự cố kì lạ xảy ra trong ngôi làng nhỏ để lại trong lòng khán giả nhiều cảm xúc lẫn lộn: băn khoăn, bàng hoàng, kinh ngạc pha lẫn ghê sợ…

Câu hỏi không lời đáp

Giống như trường hợp của Caché, khán giả không ngừng tìm kiếm lời giải đáp cho những câu hỏi đặt ra trong The White Ribbon. Người ta thắc mắc về kẻ đứng sau hàng loạt sự cố kỳ lạ xảy trong ngôi làng. Thế nhưng tới cuối phim, những câu hỏi vẫn chưa hoàn toàn được giải đáp. Thực chất, đạo diễn cố ý kể một câu chuyện bí ẩn để nêu ra những vấn đề nghiêm trọng hơn liên quan tới quyền lực và sự lạm dụng quyền lực, kỷ luật cứng nhắc và cái giá phải trả cho sự khắc kỉ. Haneke từ chối đưa ra một câu trả lời dễ dãi mà để khán giả tự suy ngẫm, tìm kiếm câu trả lời cho riêng mình.

Để thực hiện ý đồ, Haneke cố ý trình bày sự việc một cách thật từ tốn. Vì lẽ đó, The White Ribbon được kể theo dòng hồi tưởng của một người đàn ông luống tuổi vốn là giáo viên tại ngôi làng kể trên. Lời kể chuyện trong phim có gì đó giống như lời khai của một nhân chứng trước toà. Là kẻ ngoài cuộc, người kể thuật lại câu chuyện của nhiều năm về trước một cách rành mạch, chi tiết, phần nào chậm rãi. Thay vì sử dụng âm nhạc có tiết tấu nhanh, tạo cảm giác kịch tính, điều thường thấy trong các bộ phim “thriller”, Haneke chỉ dùng đến âm thanh tự nhiên. Cách làm đó của ông tạo nên những khoảng lặng hiệu quả cho bộ phim, giúp người xem cảm nhận không khí căng thẳng trong các cuộc đối thoại, lắng nghe tiếng các nhân vật mỗi khi họ hít thở mạnh hoặc nức nở khóc. Ông cũng cố tình thực hiện những cảnh quay kéo dài, tạo cho khán giả cảm giác như họ đang ở trong cùng một căn phòng với nhân vật.

Sự từ  tốn ấy tỏ ra khá hiệu quả. Khán giả  không bao giờ biết chính xác lúc nào mình sẽ lại chứng kiến điều tồi tệ xảy ra. Không có âm nhạc báo trước cho họ hay bất cứ dấu hiệu cảnh báo rõ ràng nào. Tuy thế, luôn luôn có một điều gì đó đang, hoặc sắp xảy ra, khiến người ta phải ngỡ ngàng, kinh hãi. Không phải ngẫu nhiên mà Haneke chỉ chọn duy nhất hai màu đen trắng cho bộ phim của mình. Những thước phim hai màu chân phương không chỉ gợi lên cảm giác tăm tối, phù hợp với một cốt truyện đầy ắp bí ẩn, mà còn gây ấn tuợng về một thế giới tối tăm, u ám.

Hồi chuông cảnh tỉnh

Với  cách thể hiện giản dị, tinh tế mà chân thực đến rợn người, The White Ribbon đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh đối với xã hội hiện đại vô cảm. Không chỉ nói đến sự hình thành của chủ nghĩa Phát-xít Đức, The White Ribbon còn đề cập tới một đề tài bao quát, thời sự hơn rất nhiều. Đó là sự phát triển ngày một mạnh mẽ của chủ nghĩa khủng bố. Thực chất, những gì từng xảy ra với nước Đức xưa kia đã, đang diễn ra và có thể sẽ xảy đến với bất cứ quốc gia, vùng đất nào trên thế giới. Đau khổ chẳng bao giờ kết thúc một khi tội ác vẫn còn được dung túng, những âm mưu hiểm độc vẫn không được ngăn chặn, bạo lực còn tiếp diễn. Và tương lai của thế giới sẽ ra sao, khi nhiều em nhỏ vẫn phải sống trong những môi trường đầy xung đột và bạo lực, thiếu vắng tình yêu thương và sự chở che của người lớn? Sớm muộn gì, các em nhỏ đó cũng sẽ hình thành tính cách bất thường, nổi loạn, không kiểm soát được bản thân như trong The White Ribbon. Và vẻ ngoài trong sáng của các em, có thể sẽ trở thành một thứ gì đó vô nghĩa và lừa mị, như màu trắng của dải ruy băng mà tên mục sư ép con trai mình đeo ở một bên cánh tay để gợi nhớ sự thuần khiết ngây thơ.

Tội  ác không có lãnh thổ, đôi khi không có cả  nguyên nhân hợp lý và không thể dự đoán. Ác tâm và thù hận chẳng khác nào một dịch bệnh tàn ác len lỏi khắp nơi khắp chốn, đầu độc tâm hồn con người. Căn bệnh đó chính là nguồn cơn dẫn dến sự phát triển của chủ nghia Phát-xít, biến một đất nước văn minh tiến bộ vào bậc nhất trở thành một dân tộc lạnh lùng, tàn nhẫn. Đúng như Michael Haneke từng phát biểu, căn bệnh của ngôi làng trong phim chính là căn bệnh của nước Đức, và rộng hơn, căn bệnh của xã hội loài người.

(Đã đăng trên Sinh Viên Việt Nam, số 9, 2010)

.