Category Archives: Features

Ngày xửa ngày xưa…

Ernest Hemingway từng có một châm ngôn khi bàn về cách ứng xử với Hollywood: hãy lái xe tới ranh giới với California và quăng cuốn sách của bạn qua hàng rào. Khi nhà sản xuất tung tiền lại cho bạn, hãy chộp lấy và phóng đi ngay lập tức. Đó là quan điểm đầy hoài nghi của một tác giả chưa từng thấy tác phẩm chuyển thể từ sách nào của mình gặt hái thành công (ngoại trừ truyện ngắn The Killers). Nhưng đồng thời, nó cũng minh họa cho một thực tế khác: các nhà sản xuất ở Hollywood đã cộng tác với các nhà xuất bản, đại diện và các tác giả lâu tới nỗi không ai còn buồn nhớ tới nữa rồi!

Thực sự, nếu coi bộ phim Alice in Wonderland của Cecil Hepworth và Percy Stow vào năm 1903 là một ví dụ đáng xem xét, thì việc chuyển thể từ sách thành phim đã có tuổi đời ngang bằng ngành điện ảnh. Nhìn vào danh sách những bộ phim có doanh thu cao nhất mọi thời đại, thì 9 trong số 20 phim đứng đầu (nhờ J.K. Rowling và J.R.R. Tolkien) là dựa theo các cuốn sách. Mà đó là còn chưa kể tới những The Dark Knight hay Spider-Man 3, vốn dựa trên những nhân vật lấy từ truyện tranh.

Alice in Wonderland 2010 của Tim Burton

Vậy tại sao Hollywood luôn tìm tới văn chương? “Câu trả lời ngắn gọn là, vẫn còn nhiều sách quanh đây lắm”, tổng biên tập của tờ The Book Seller Neill Denny nói. “Chỉ riêng ở London, hơn 100,000 cuốn sách vẫn được xuất bản hàng năm. Vì vậy nếu bạn tính thêm ở New York, trung tâm xuất bản lớn nhất của Mỹ, bạn có thể thấy tới 300,000 tác phẩm mới được ra mắt mỗi năm. Vậy thì với quy luật trung bình, bạn sẽ tạo ra được bốn hay năm bộ phim bom tấn một năm từ kho sách đó mà chẳng phải đổ chút mồ hôi nào.”

Số lượng xuất bản đó hẳn là một mỏ vàng thực sự cho các hãng phim Hollywood. Bởi, “Mọi thứ đang trở nên càng lúc càng chông chênh mạo hiểm, vậy nên chuyển thể một cuốn sách là một phương án an toàn,” nhà sản xuất Ken Marshall, người hiện đang thực hiện dự án chuyển thể cuốn tiểu thuyết Filth của Irvine Welsh nói. “Nhưng bạn không thể cứ thế chọn một kịch bản vô danh nào đó, bỏ hàng triệu đô-la vào nó và chờ xem có hiệu quả không,” giám đốc nội dung của nhà xuất bản Viking, ông Joel Rickett bổ sung. Một cuốn sách nổi tiếng lại hoàn toàn khác. “Nó đã có sẵn thành công rồi,” ông nói. “Nó đã có sẵn một lượng khán giả. Nó đã chứng minh được khả năng thu hút đám đông.”

Muôn ngả rẽ gian nan…

Nhưng đó không phải là một lộ trình tự động tới thành công – với lực lượng fan thường điên cuồng bảo vệ những bộ sách họ yêu thích. Hãy cứ hỏi Robert Pattinson của Twilight mà xem. Khi một diễn viên gần như vô danh được chọn đóng Edward Cullen, các fan đã gửi đi cả thuyền thư phản đối. Nhưng điều này cũng chẳng có gì mới mẻ. Khi diễn viên người Anh Vivien Leigh được chọn đóng vai Scarlett O’Hara trong Gone with the Wind, nhà báo chuyên mục hậu trường Hedda Hopper từng bừng bừng thịnh nộ: “Cả triệu phụ nữ Mỹ ở đây mà [nhà sản xuất David O.] Selznick không thể tìm thấy ai vừa ý ông ấy sao?”

Gone with the Wind (1939)

Thậm chí, một nhà văn cũng có có thể tham gia vào quá trình làm phim. Ban đầu, Anne Rice từng chọn River Phoenix đóng vai Lestat cho bộ phim chuyển thể Interview with the Vampire của Neil Jordan. Tuy nhiên, Phoenix đã qua đời 4 tuần trước khi phim khởi quay, để lại vai diễn này cho tài tử Tom Cruise. Việc lựa chọn diễn viên sai có thể hủy hoại bất cứ bộ phim nào, nhưng đặc biệt là với những bộ phim chuyển thể. Bởi các độc giả thường đã mang sẵn những ý tưởng cụ thể về chuyện ai nên đóng nhân vật văn học mà họ yêu thích. Hãy lấy ví dụ bộ phim dựa trên tiểu thuyết của Phillip Roth có tên The Human Stain của Robert Benton năm 2003. Với câu chuyện tình ái giữa một giáo sư có nguồn gốc nửa Do Thái, nửa Mỹ gốc Phi, sở hữu một màu da sáng, đã luống tuổi với một nữ phục vụ mù chữ luộm thuộm. Vậy điều gì đã khiến họ chọn Anthony Hopkins và Nicole Kidman? Chẳng cần phải nói thêm, các nhà phê bình đã lột da sống bộ phim đó!

Rồi lại có một số bộ phim chuyển thể gặp vấn đề bởi ngôn ngữ văn chương của tác giả không thể nào chuyền tải vào phim. Phiên bản The Bonfire of Vanities từ tác phẩm của Tom Wolfe nhằm vẽ nên chân dung trào phúng về nền chính trị tại New York năm 1990 do Brian De Palma thực hiện là một khẩu súng tịt ngòi khủng khiếp, khi kịch bản đã hoàn toàn bế tắc trong việc chuyển tải lại được giọng điệu hoang dã của Wolfe. Tương tự, bất cứ tác phẩm điện ảnh nào chuyển thể từ tiểu thuyết của Martin Amis – The Rachel Papers, Dead Babies và Money – đều thất bại trong việc mô tả lại những luồng suy nghĩ chồng chéo và những lời văn ngoài mạch truyện của tác giả. Thậm chí, cả những đạo diễn đình đám như David Cronenberg hay Michael Winterbottom đều buộc phải thừa nhận là chịu bó tay trong việc chuyển thể tác phẩm thành công nhất của Amis, London Fields.

On the Road cuối cùng cũng "lên đường"

Điều này dẫn tới một vấn đề khác được gọi là những tiểu thuyết ‘không thể chuyển thành phim’. Chẳng hạn như On the Road của Jack Kerouac. Với sự thật là cuốn kinh thánh của thế hệ Beat được viết ra chỉ trong ba tuần thỉ quả là mỉa mai khi người ta phải mất tới 30 năm để đưa nó lên màn ảnh rộng. Sau khi Francis Ford Coppola mua bản quyền cuốn sách vào năm 1979, hàng loạt nhà biên kịch – Michael Herr, Barry Gifford, Russell Banks và thậm chí bản thân Coppola – đều đã thử và thất bại trong việc chuyển thể nó. Như Banks mô tả, chuyển tải toàn bộ câu chuyện hậu chiến tranh thế giới thứ II của Kerouac như đánh lừa khán giả hiện đại. “Anh sẽ chẳng bao giờ có được sự trong sáng mà On the Road đã mô tả.”

Chỉ cho tới nay, với Walter Salles đứng ra đạo diễn cùng một dàn diễn viên bao gồm Kirsten Dunst, Viggo Mortensen, Amy Adams, Kristen Stewart… thì On the Road mới thực sự “lên đường”. Tất nhiên, việc chinh phục một cuốn tiểu thuyết không thể quay thành phim là một phần quyến rũ của công việc. Lý An hiện đang làm việc với cuốn Life of Pi của Yann Martel, câu chuyện về cậu con trai của một chủ sở thú bị kẹt lại trên thuyền với một con hổ. Đạo diễn của Amélia, Jean-Pierre Jeunet từng bỏ ra nhiều năm cho dự án này trước khi từ bỏ. “Bộ phim này là một cơn ác mộng về kỹ thuật. Tất cả các cảnh quay đều cần tới kỹ xảo. Có con hổ, đứa trẻ, đại dương – ba yếu tố kinh khủng nhất cho một bộ phim!” Ông không dành nhiều hi vọng lắm cho Lý An… “Tôi nghĩ trong mười năm nữa chúng ta sẽ tiếp tục nói về dự án này.”

“Chỉ có thắng mà thôi”…

Khi các dự án chuyển thể gặt hái được thành quả, tiếng tăm sẽ vang lừng – đặc biệt với Viện hàn lâm, những người có vẻ như khá ưu ái các bộ phim chuyển thể từ các tác phẩm văn học. Hơn hai thập kỷ qua, 10 trong số 20 bộ phim đoạt giải Oscar cho hạng mục Phim truyện xuất sắc nhất đều có nguồn gốc từ những cuốn sách đã được xuất bản. Đến mức mà lúc này, mọi người có vẻ như quá hăm hở khi đi kiếm tìm một món hời từ văn chương. Nếu như may mắn chọn được một cuốn sách nằm trong danh sách bán chạy nhất, đó là một lợi thế lớn lao khi bước vào quá trình thực hiện, không chỉ ở chuyện kiếm được kinh phí, mà cả ở khâu tuyển chọn diễn viên và cuối cùng là giới thiệu và quảng bá cho nó.

Điều đó giải thích cho việc tại sao quyền làm phim của nhiều cuốn sách đã được chộp lấy theo lối ‘bắt từ trứng nước’, tức là từ trước khi chúng thậm chí được xuất bản. Hầu hết việc thỏa thuận được thực hiện tại các hội chợ sách – London, Frankfurt và New York. Những người tìm kiếm của các hãng và các nhà sản xuất phim độc lập đều giữ kín những sự kiện này, “để tìm kiếm ý tưởng và tóm lấy chúng ngay”, như Denny nhận định. Rồi lại có đại diện cho các tác giả, những người thường tìm cách bán đi quyền làm phim từ sách mà khách hàng của họ viết. Như Denny giải thích, “Lĩnh vực điện ảnh ăn theo lĩnh vực văn chương là một điều quá rõ ràng.”

The Girl with Dragon Tattoo (2009)

Những ký kết trước khi thông qua hãng phim này đã phần nào khiến cho ngày càng nhiều các nhà sản xuất tại Hollywood không thể có được thỏa thuận phát triển với các hãng phim, không còn được lựa chọn mọi thứ theo ý riêng của họ nữa. Trong giai đoạn suy thoái kinh tế toàn cầu như hiện nay, các hãng phim càng trở nên thận trọng. Theo như dữ liệu của của Publishers Marketplace, 205 hợp đồng chuyển thể tại Hollywood đã được ký từ ngày 1/6/2008 tới 1/6/2009. Nhưng con số đó giảm xuống còn có 190 trong cùng khoảng thời gian từ 2009 tới 2010, với sự sụt giảm lớn nhất đối với riêng dòng sách cao cấp. Thực sự là, phải có một có hit tầm cỡ toàn cầu như bộ ba Millenium của Stieg Larsson mới dụ được Columbia Pictures bỏ tiền ra để làm lại bộ phim dựa theo cuốn sách đầu tiên trong series, The Girl with the Dragon Tattoo.

Tất nhiên, đối với các nhà xuất bản, đó là một “tình huống chỉ có thắng mà thôi”, Rickett nói. Ngày nay, các nhà xuất bản thậm chí còn tìm kiếm sự hợp tác trực tiếp với các nhà làm phim. Trong năm 2005, Random House kết hợp với Focus Features để đồng sản xuất hai trong số ba bộ phim trong năm dựa theo các tác phẩm chưa xuất bản của họ. “Đó thực sự là một kiểu làm việc thú vị,” Rickett phát biểu. “Nhưng tôi nghĩ điều khó khăn là, phim thì quá thiếu sự liên tục, đầy ngẫu nhiên và hay thay đổi tới nỗi việc tạo ra được một cấu trúc cố định cho nó là quá khó. Bạn không thể cứ thế ép khuôn nó theo lối đó. Bạn không thể nói, ‘Vâng, chúng tôi sẽ có ba cuốn sách một năm.’ Bạn có thể sẽ không có được ba cuốn sách như bạn muốn.”

Vậy chuyện gì đang chờ đợi những cuốn sách trên màn ảnh? Có lẽ cái thời mà những cuốn tiểu thuyết lừng danh gây nên cuộc chiến đấu giá giữa các hãng phim đã qua, nhưng với sự xuất hiện của Harry Potter và Twilight, lãnh đạo của các hãng đại diện cho tác giả và các hãng phim giờ đã quay về phía các đám khán giả dưới 18 tuổi. “Sách dành cho tuổi teen quả thực đã rất phát triển trong các năm gần đây,” Denny nhận định. Sản phẩm cho tuổi mới lớn – thường dựa trên thực tế nhưng đi kèm với những khía cạnh siêu nhiên – giờ đã bùng nổ. Hãy thử nhìn vào I Am Number Four – bộ phim của D.J Caruso dựa theo tiểu thuyết của Pittacus Lore (bút danh của James Frey và Jobie Hughes) do Alex Pettyfer đóng vai một người ngoài hành tinh ngụy trang dưới vẻ ngoài của một nam sinh trung học. Cũng có khả năng Warner Bros. sẽ đưa loạt truyện Septimus Heap của Angie Sage lên màn ảnh. Bởi vì trong một thế giới chao đảo như lúc này, điều mà các hãng phim cần là một loạt phim nào đó tương tự như Harry Potter…

Theo James Mottram – Tạp chí Total Film số 4/2011